tradukoj: bg de en es fr hu pl pt ru tp vo

^*de[1]

I.

^*de

Prepozicio montranta:

1.

Punkton en spaco, kie komenciĝas movo, malproksimiĝo, deiro: veturi de Parizo ĝis Berlino; trafi de Scilo al Ĥaribdo [2]; mi venas de la avo, kaj mi iras nun al la onklo [3]; la vento forblovis de mia kapo la ĉapon [4]; puŝi ion de si; la vojo (iranta) de la monto Seir al Kadeŝ-Barnea [5]; ili desaltis de la ĉevaloj [6]; la vazo falis de la tablo. deloke de, disde ¹, ekde ², elde ¹; el, for; Prepoziciaj kunaĵoj: de antaŭ, de malantaŭ, de apud, de ĉe, de ĉirkaŭ, de inter, de post, de sub, de super, de sur, de trans; al
Rim.: Ĉi tiu senco estas uzebla kun determinato de ĉiu tipo, se nur ĝi elvokas movon. Plej ofte ĝi tamen aperas kun verboj aŭ agaj substantivoj.

2.

Metaforan originon, devenon: de la patro mi ricevis libron, kaj de la frato mi ricevis plumon [7]; viŝi de sia vizaĝo la ŝviton; [Moseo] transdiris al la popolo la vortojn de la Eternulo [8]; la hebreoj estas Izraelidoj, ĉar ili devenas de Izraelo [9]; deveni de nobela gento; la helpo venas de la Eternulo [10]; bojas hundido, kiel ĝi aŭdas de hundoj [11]; de legado sen atento ne riĉiĝas la prudento [12]; salutu lin de mi; de semo putra venas frukto ne nutra [13]; de kiu estas tiu libro ? (en la senco: kiu estas ĝia aŭtoro?); li havas flugilojn, kiuj estas longaj de la nuboj ĝis la tero [14]; objekton malproksiman, apartan, malsimilan: for de l' okuloj, for de la koro [15]; ne falas frukto malproksime de l' arbo [16]; savu min de miaj malamikoj [17]; antaŭparolo liberigas de postparolo [18]; edziĝo najbara garantias de eraro [19]; mi povus diferencigi la saĝajn de la malsaĝaj [20]; ili diferencas de ni nur per la koloro; aparta, disa, distanca, (mal)proksima, najbara [21] de...; dependa [22], imuna [23], libera [24], pura [25], sendifekta [26] de... elde ², disde ², de el; Prepoziciaĵoj bazitaj sur adverba kerno: ĉirkaŭe de, najbare de, profite de, proksime de, malproksime de.
Rim.: Ĉi tiu senco estas uzebla kun determinato de ĉiu tipo, se nur ĝi elvokas metaforan movon, aŭ ĝian rezulton: distancon. Plej ofte ĝi tamen aperas kun verboj, agaj substantivoj aŭ adjektivoj. Kun ne-agaj substantivoj ( la trajno de Berlino, Francisko de Asizo ) oni prefere uzu el.

3.

Kaŭzon: li paliĝis de timo kaj poste li ruĝiĝis de honto [27]; de malgranda kandelo forbrulis granda kastelo [28]; de kantado senpaga doloras la gorĝo [29]; ili malaperis de subita teruro [30]; tremi de febro; laca de laborado [31], malsana de amo [32], malseka de mirha fluidaĵo [33], peza de oro [34], rigida de malvarmo [35], ruĝa de sango [36]. pro, kaŭze de.
Rim.: Ĉi tiu senco estas uzebla kun determinato de ĉiu tipo, sed ĝi ĉefe aperas kun verboj kaj adjektivoj.

4.

Aganton: la surtuto estas aĉetita de mi, sekve ĝi apartenas al mi [37]; li estu amata de siaj fratoj [38]; per helpo de vortaro hispana-germana mi tamen komprenis iom vian leteron [39]; bato de patrino ne longe doloras [40]; la amo de la gepatroj al siaj idoj; dika branĉo rompiĝis de la vento; ne manku en la domo de Joab pusulo, nek leprulo ..., nek falanta de glavo [41]; la tero estas kovrita de neĝo [42]; la tablo estis kovrata de la servanto per tapiŝo. fare de, far, flanke de ²; per; Prepoziciaĵoj bazitaj sur adverba kerno: fare de, manke de, okaze de, zorge de.
Rim.: Ĉi tiu senco estas uzebla kun determinatoj de pluraj tipoj: pasiva aŭ pasivsenca verbo, pasiva participo, aga substantivo, pasivsenca de-verba adjektivo (ekz-e la derivaĵoj per sufiksoj ebl kaj ind) aŭ de-verba adverbo. La aganton de aktiva verbo kutime esprimas la subjekto.
Rim.: La sinonimoj estas utilaj ekz-e por verboj, kiuj akceptas lokan komplementon: esti venigata de iu loko fare de iu , aŭ por agaj substantivoj, kiam necesas esprimi ankaŭ la objekton: nutrado de infanoj fare de ilia patrino, recenzo de verko far iu. Oni ĉiam memoru, ke de-komplemento post pasiva participo riskas estigi ambiguecon, se ĝi ne montras al la aganto, kaj oni tiam preferu alternativajn solvojn, kiel disde, el, jam de k.s.

5.

Objekton: mi dankis lin por la tuja plenumo de mia deziro (por la fakto, ke li tuj plenumis mian deziron) [43]; donado de almozoj neniam malriĉigas [44]; hakado de ligno donas lignerojn [45]; mortigo de homo estas krimo; preparo de la venonta kongreso; enkonduko de Esperanto en la programojn; sukcesa venkanto de pordoj malfermitaj [46]; multaj estas la elpensintoj de lingvoj internaciaj. Prepoziciaĵoj bazitaj sur adverba kerno: escepte de.
Rim.: Ĉi tiu senco estas uzebla kun determinatoj, elvokantaj transiran agon: aga substantivo, substantiva aktiva participo aŭ de-verba adverbo. Verboj, inkluzive de nesubstantivaj participoj, kutime esprimas la objekton per akuzativa komplemento.
Rim.: Por eviti ambiguecon oni ofte povas anstataŭigi de ⁵ post aga substantivo per alia senckonforma prepozicio: al, pri, je k.a., aŭ eĉ per akuzativo: akcepto al la kongresanoj; ekspluatado al malsuperaj klasoj; indiko pri la ĝusta vojo; sufero je dorsa doloro; enkonduko unu neŭtralan lingvon^Z. Detalan priskribon de tiu demando vd en [47].

6.

Punkton en tempo, kie komenciĝas tempa intervalo: de nun la ŝuldoj de mia filo ne estos pagataj de mi [48]; tio estis la fortuloj, tre famaj de plej antikva tempo [49]; via servanto estas diotima de sia juneco [50]; unu viro, lama de la patrina ventro, estis portata [51]; de mateno ĝis vespero [52]; de du jaroj li malsanas; de eterne [53]. jam de, detempe de, de post ^1.b, ekde ^1.b; de antaŭ, de post ^1.a, ekde ^1.a, tuj de, de el.
Rim.: Ĉi tiu senco estas uzebla kun pluraj tipoj de determinatoj, plej ofte kun verboj aŭ agaj substantivoj.
Rim.: En la komencaj jaroj de la lingvo oni ofte emfazis la tempan sencon, uzante kombinon de la prepozicio kun tempa adverbo (jam, tuj) aŭ tempa prepozicio (post).

7.

Posedanton (vaste komprenatan), havanton de la determinato: la dentoj de leono (la dentoj, kiujn posedas leono) estas akraj [54]; la mano de Johano estas pura [55]; la libro de Petro (la libro, kiun havas Petro); de kiu estas tiu libro ? (en la senco: al kiu ĝi apartenas?); la dudeka (tago) de Februaro estas la kvindek-unua tago de la jaro [56]; tri estas duono de ses [57]; nevo de papo facile fariĝas kardinalo [58]; ofte ĉapo de kampulo kovras kapon de saĝulo [59]; de kiu la kulpo, por tiu la puno [60]; doni al iu la baton de morto [61]; la ĉirkaŭaĵoj de la urbo [62]; li estas la fiero de sia patro; donu al mi pecon de tiu kuko^Z; prezo de pano, sukceso de entrepreno, utileco de Esperanto, konkludo de la parolado. da; Prepoziciaĵoj bazitaj sur adverba kerno: dekstre de, maldesktre de, norde de, sude de, oriente de, okcidente de, flanke de, funde de, kadre de, komence de, laŭlonge de, interne de.
Rim.: Ĉi tiu senco estas uzebla nur kun substantiva determinato, aŭ kun de-substantiva adverbo. La komplemento enkondukita de de povas esti en la substantiva grupo de la determinato (suplemento) aŭ povas konsistigi prepozitivan predikativon.

8.

Econ, kiun posedas la determinato: li estas de meza kresko [63]; de sama koloro, de sama valoro [64]; ĉevalo de blanka koloro; de kiu koloro estas tiu ĉevalo?; potoj, pladoj kaj kruĉoj de plej diversa formo kaj grando [65]; floroj de nekomparebla odoro [66]; homo de granda talento; sakoj de diversaj grandecoj; bestoj de sama speco; libroj de sama valoro; afero de duba karaktero.
Rim.: Ĉi tiu senco estas uzebla nur kun substantiva determinato, aŭ kun de-substantiva adverbo. La komplemento enkondukita de de povas esti en la substantiva grupo de la determinato (suplemento) aŭ povas konsistigi prepozitivan predikativon.
Rim.: Kiam eblas, oni nun preferas uzi samsencan adjektivan kunmetaĵon de la tipo: blankkolora, grandtalenta, samspecaj, samvaloraj...

9.

Rilaton inter du substantivoj, el kiuj la determinanto montras la konsiston aŭ la mezuron de la determinato: en la daŭro de kelke da minutoj mi aŭdis du pafojn [67]; monsumo de mil pundoj; alto de dudek metroj; ni iru vojon de tri tagoj en la dezerton [68]; li havis la aĝon de okdek jaroj [69]; vi faris eraron de tri frankoj; ili portis grandegajn bukedojn de freŝaj floroj en la manoj [70]; taĉmento de soldatoj [71]; amaso da mono kaj titolo de barono [72]; popola kutimo havas valoron de leĝo [73]; sub la masko de homamo; la verko perdus sian eksterordinare necesan karakteron de dogma fundamenteco [74]; [ili ĝuas] la honoran nomon de „instruituloj“ [75].
Rim.: La komplemento enkondukita de de povas esti en la substantiva grupo de la determinato (suplemento) aŭ povas konsistigi prepozitivan predikativon.
Rim.: En pluraj el la ĉi-supraj ekzemploj oni povus same bone uzi prepoziciojn el aŭ je: monsumo je mil pundoj, eraro je tri frankoj, bukedoj el freŝaj floroj, taĉmento el soldatoj , aŭ simplan apudmeton: la titolo „barono“, la honora nomo „instruituloj“. Oni notu, ke titolo de barono estas interpretebla ankaŭ per „la titolo, kiun havas barono“, do per de ⁷. da, el, je.

10.

Gramatikan dependecon kun malpreciza senco: ŝtono de falpuŝiĝo [76] (je kiu oni riskas falpuŝiĝi); doni lecionon de moroj (pri) [77]; profesoro de botaniko (= pri) [78]; glaso plena de akvo (= je); ĉiuj enterigitoj estas plenaj de meritoj [79]; la tero pleniĝis de maljustaĵoj (per, fare de) [80]; la kanto de la birdoj estas agrabla (de ², de ⁴, de ⁷) [81]; ne satiĝas la okulo de vidado (de ³, de ⁴, pro, fare de, per) [82]; ili ebriiĝis, sed ne de vino [83]; esti kontenta de io (per, pro, kun). je.
Rim.: Al ĉi tiu „senco“ eblas alkalkuli ekzemplojn, en kiuj de povas havi samtempe plurajn el ties pli precizaj sencoj, aŭ prenas la lokon de logike pli taŭga prepozicio, eventuale pro nacilingva influo.

Rim.: Pro la multsenceco de de estas ofte konsilinde anstataŭigi ĝin, se eble, per pli preciza prepozicio (en, el, pri, pro, super, kontraŭ, antaŭ aŭ alia): la kongreso en Göteborg, la fruktoj el la ĝardeno, konkludo el la leciono [84], la enspezoj el (aŭ: pro) la festo, akcepti la honorprotektecon super la kongreso, la problemo pri la senarmiĝo, doni pruvojn pri sia kuraĝo, la modo pri tio pasis jam de longe^Z, la preparoj por la festo, ktp.

disde

1.

de ¹ sufiĉis levi la kapon disde la lampo al la ĉielo por kompreni, ke la nokto pasis kaj ne revenos [85].

2.

de ² muro disigis la malsupran palacan ĝardenterason disde la urba placo [86]; la ekzekutisto forprenis la spongon disde la lanco [87]; [leki] kaviaron disde la kulero [88]; li opiniis grava tuj distingi ion disde ties malo [89].

ekde

1.

a)

De⁶ la komenco de, komencante de⁶: ekde 2002 firmaoj povos prepari patentajn dokumentojn nur en la angla, franca aŭ germana [90].

b)

de⁶ ekde la nokta disiĝo disde viaj amikoj ... ĝis la matena revidiĝo kun ili [91].

de post;ĝis

2.

(malofte) Komencante de¹ iu loko: Ivano klare imagis ... librojn, librojn ekde la farbita planko ĝis la fumnigra plafono [92].

3.

Komencante de iu grado, stato aŭ alia abstrakta punkto: ĉiuj gradoj de armeo, ekde vicleŭtenanto ĝis generalo [93]; [tiu substanco servas por ĉio], ekde nazgutoj kontraŭ malvarmumo kaj bronkito, ĝis stimulrimedo [94]; fakte estas laŭgrada ŝanĝo de esprimrimedoj ekde hazardaj ĝis super- kaj subsistemaj, ĝis unuiĝo de kelkaj funkcioj en unu rimedo [95].

elde

(malofte)

1.

de ¹ la eta museto kaŝeliris elde la angulo [96].

2.

de ² la teraj aferoj vidataj elde la malproksimoj stelaj [97]; la (kataluna) reĝo Ĵakvo la 1a konkeris elde islamanoj unue Majorkon kaj poste Valencion [98].

jam de

de ⁶ jam de tre longa tempo la sekvantaj tri verkoj estas rigardataj kiel fundamento de Esperanto [99]; mi ne estas vokita iri al la reĝo jam de tridek tagoj [100].

tuj de

ekde ¹ la pliboneco de Esperanto antaŭ Volapük ... falas al ĉiu en la okulojn tuj de la unua rigardo [101]; tuj de la komencaj jaroj W.H. Trompeter ... ĉesigis sian apogon, kiam Zamenhof ne akceptis la lingvajn modifojn, per kiuj li volis pligermanigi Esperanton [102]; [ŝiaj okuloj] tuj de la sojlo renkontis la vizaĝon de la libristo kaj kvazaŭ algluiĝis al ĝi [103].
Rim.: Eblas heziti, ĉu tuj de estas aparta termino, aŭ nur hazarda kolizio de adverbo tuj kaj prepozicio de, alivorte ĉu tuj aldonas ideon de tujeco al la ago, aŭ servas ĉefe por doni tempan signifon al la prepozicio de kun eventuala nuanco „jam en la komenco“. La ekzemplo pri Trompeter estas interesa en tio, ke la eventuala tujeco ne koncernas la verbon „ĉesigi“, sed verbon de neesprimita propozicio rezultanta el antaŭa frazo: tuj de la komencaj jaroj [okazis malpaciĝoj, ekz-e] W.H. Trompeter ĉesigis sian apogon...
Rim.: Aldone, kelkaj ekzemploj ŝajnas esti interpreteblaj ankaŭ per la lokaj sencoj de tuj kaj de, sed tuj de la sojlo verŝajne signifas tuj de kiam ŝi pasis la sojlon .

II.

Vortero kun la senco ¹ aŭ ².

deigi

(tr)

Demeti, apartigi, disigi.

deiĝi

(ntr)

Apartiĝi.

III.

1.

Prefikso, uzata kun la sencoj ¹ aŭ ² en kunmetaĵoj kun verba ĉefelemento:

a)

(deXi: preni, forigi, malproksimigi, apartigi ion, ĝin Xante) deadmoni, debari, debati, deĉerpi, defraŭdi, defroti, dehaki, deĵeti, dekalkuli, deklini, dekonsili, dekradi, delogi, demordi, depreni, derompi, deruli, deskrapi, deskui, deŝiri, deŝovi, detiri, detondi, detranĉi, deturni, deviŝi...

b)

(deXi: foriĝi, malproksimiĝi, apartiĝi de io Xante, ofte kun vertikala movo desupre malsupren) defali, deflui, deflugi, degliti, deguti, deiri, dekuri, depremi, depuŝi, deruliĝi, desalti, desolviĝi, deveni...

c)

(deXi: Xi malproksime) destari...

d)

(deXi: Xi ion malproksima) demeti, deteni...

2.

Prefikso, uzata kun la sencoj ¹, ² aŭ ⁶ en kunmetaĵoj kun substantiva ĉefelemento: debordiĝi, deĉevaliĝi, deflankiĝi, deformi, dekameliĝi, dekutimiĝi, deloke de, demamigi, denaska, detempe de, detronigi, devojiĝi...

        Ĉi tiuj du subsnc estas egale difinitaj, kaj mi ne vidas
        diferencon inter ili.
        [Sergio]
      

  Restanta laboro:
  "determinato", referenco al prepoziciaj kunajxoj (*de (mal)antaux, *de
  apud, *de
  cxe, *de cxirkaux, *de el, *de inter, *de post, *de sub, *de super,
  *de
  sur...), de
  posedo/posedadjektivo, conservation de la preposition dans une
  transformation.
  Kunmetajxoj:
  *deadmoni, deapartigxi, *debari, *debati, debatigxi, *debordigxi,
  decentrigo,
  *decxerpi, *decxevaligxi, *defali, *deflankigxi, defleksi, *deflui,
  *deflugi,
  *deformi, *defrauxdi, *defroti, defrotigxi, *degliti, *degrati,
  *deguti,
  *dehaki, *deiri, *?dejxeti, *dekalkuli, *dekameligxi, *deklini,
  deklinigxi,
  *dekradi, *dekuri, *dekutimigxi, delasi, delevigxi, deliberigxi,
  deligi,
  *delogi, deloki, *demamigi, *demeti, *demordi, demovi, demovigxi,
  *denaska?,
  denombri?, depafi (pafi dea), dependi, depago, depincxi (~i la
  butonojn
  de
  pluvmantelo VOJ: ??), *depremi , *depreni, *?depusxi, *derompi,
  *deruli,
  *desalti, *deskrapi, *deskui, *desolvigxi, *destari (TTT, se
  detacher),
  *desxiri, *desxovi, *deteni, *detiri, *detondi, *detrancxi,
  *detronigi,
  *deturni, deturnigxi, *deveni, *devisxi, *devojigi
  [MB]