*ĉef- PV

I.

ĉef-

Prefikso formanta substantivajn radikalojn al kiuj ĝi atribuas la sencon „la plej grava“ aŭ „la plej altranga“:
a)
Ĉe la ulaj radikaloj ĉef- indikas personon unuarangan, eventuale kun ordona potenco super la aliaj samgrupanoj: ĉefinĝeniero, la brita ĉefministro [1]; la ĉefredaktoro tre zorgas pri la lingvaĵo de la revuo [2] ― aŭ kun nur ranga supereco: li atingis la rangon de ĉefserĝento [3]; ĉefkelnero [4]; ĉefesperantisto en Francujo VivZam ; verkoj de ĉefmajstroj VivZam ; la ĉefanĝelo Miĥaelo [5]; kunveniginte ĉiujn ĉefpastrojn kaj skribistojn de la popolo, li demandis al ili, kie la Kristo devas naskiĝi [6]; la ĉefepiskopo mem devis meti al ŝi la kronon sur la kapon [7]; ĝenerala ĉefmilitestro [8]; la generalo Nitager, la ĉefestro de la armeo [9]; li ekzekutigis sian ĉefpolicanon [10].
Rim.: Kontraste al ĉef-, la sufikso -estr ja neprigas ordonan potencon kaj krome, -estr aplikiĝas al la estrata tuto, dum ĉef- al ties anoj; do, laŭ la ekzemplo de PAG, bandestro = ĉefbandano.
Rim.: Miaopinie estr/ ne estas sufikso (vidu la artikolon pri estro). Kunmetitaj vortoj kiel grupestro estas ordinaraj kunmetaĵoj samkiel dompordo, taglibro aŭ matenmanĝo, kie pordo, libro kaj manĝo ne estas sufiksoj. [Ulriko]
b)
Ĉe la aĵaj radikaloj ĉef- indikas aferon plej gravan aŭ unuarangan inter la samspecaj: ĉefaltaro [11]; ĉefideo VivZam ; rivero eliras el Eden […] kaj de tie ĝi dividiĝas kaj fariĝas kvar ĉefpartoj [12]; [ili] amas la ĉeflokojn ĉe festenoj, kaj la ĉefseĝojn en la sinagogoj [13]; la ŝipo ennaĝis en la havenon de la belega ĉefurbo [14]; politikaj ĉefartikoloj [15]; la nuna kastelo, kaj precipe ĝia ĉefturo, estis rekonstruita [16]; la ĉefpreĝejo de la malnova flandra urbo Dendermondo [17]; atingi la ĉefvojon al la vilaĝo [18].
beloruse:
~inĝeniero: галоўны інжынэр. ~ministro: прэм'ер-міністар. ~redaktoro: галоўны рэдактар. ~urbo: сталіца.
germane:
~urbo: Hauptstadt.
nederlande:
 hoofd-
norvege:
 hoved-
pole:
~ministro: premier. ~redaktoro: redaktor naczelny. 1.a główny ..., naczelny ... ~urbo: stolica. 1.b główny ...
ruse:
1.a арх(и)-, обер-, прото-, главный, старший 1.b главный, ведущий, передовой
ukraine:
 зі знач (преф.)
II.
Samsignifa memstara vortero.

*ĉefo

Ĉefulo, persono havanta superan, honoran rangon, kutime ordonpova: tio estas la filoj de Esav, kaj tio estas iliaj ĉefoj [19]; kun li iris ĉiuj servantoj de Faraono, la ĉefoj de lia domo kaj ĉiuj ĉefoj de la lando Egipta [20]; iru, kaj kunvenigu la ĉefojn de Izrael [21]; Herodo pro sia naskotago faris vespermanĝon al siaj nobeloj kaj milestroj kaj ĉefoj de Galileo [22]; la ĉefo de la familio [23]; la soldatoj rigardis lin kun fiero […] la ĉefoj kun miro [24]; konstanta ĉefo […] prezentas gravan maloportunaĵon por nia afero [25]; ĉefo de oficejo (= oficejestro); kaj kun vi estu po unu homo el ĉiu tribo, homo, kiu estas ĉefo en sia patrodomo [26]; la ĈefoPIV (diktatoro en totalisma ŝtato). SIN:estro, mastro, princo3, kapitano
Rim. 1: Pro nacilingvaj tradicioj, el ĉiuj eblaj sencoj de la derivaĵo „ĉefo“: „ĉefaĵo“, „ĉefeco“, „ĉefulo“, reale estas uzata nur la malplej regula (kvankam ja ne malregula) senco ĉefulo.
Rim. 2: Sekve de tiu streĉo la aŭtoroj de PV prezentas la vortelementon ĉef kiel substantivan radikon kun la senco ĉefulo. Tio kreas aliajn problemojn: ĉefmanĝo, ĉefartikolo, ĉefaĵo ktp ne redukteblas al „ĉefula manĝo“ ktp; PIV kaj PAG tiun prezenton malakceptis. Fakte temas pri du sendependaj pruntoj, do pri homonimoj. [Sergio Pokrovskij]
afrikanse:
 hoof
albane:
 shefi
amhare:
 አለቃ
angle:
 chief
arabe:
 رئيس
armene:
 գլխավոր
azerbajĝane:
 rəis
beloruse:
 шэф, начальнік, галава, правадыр
bengale:
 প্রধান
birme:
 ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်
bosne:
 glavni
bulgare:
 шеф, началник, глава, вожд
ĉeĥe:
 šéf, vedoucí
dane:
 chef
estone:
 juht
eŭske:
 buruzagi
filipine:
 mahalaga sa lahat
france:
 chef, supérieur (personne)
galege:
 xefe
germane:
 Chef
guĝarate:
 મુખ્ય
haitie:
 chèf
haŭse:
 shugaba
hebree:
 מנהיג, בוס
hinde:
 प्रमुख
hispane:
 jefe
igbe:
 isi
irlande:
 príomhfheidhmeannach
islande:
 æðstu
itale:
 capo
japane:
 チーフ
jave:
 pangareping
jide:
 ראשי
jorube:
 olori
kanare:
 ಮುಖ್ಯ
kartvele:
 მთავარი
kazaĥe:
 бас
kimre:
 prif
kirgize:
 башчы
kmere:
 ប្រធាន
koree:
 
korsike:
 u capu
kose:
 inkosi
kroate:
 glavni
kurde:
 serok
latine:
 princeps
latve:
 galvenais
laŭe:
 ຫົວຫນ້າ
litove:
 vyriausiasis
makedone:
 главен
malagase:
 lehiben’ny
malaje:
 ketua
malajalame:
 നേതാവ്
malte:
 kap
maorie:
 rangatira
marate:
 मुख्य
monge:
 Hmoob
mongole:
 ерөнхий
nederlande:
 baas, chef
nepale:
 प्रमुख
njanĝe:
 mkulu
norvege:
 sjef
okcidentfrise:
 haad
panĝabe:
 ਦੇ ਮੁਖੀ
paŝtue:
 مشر
pole:
 szef, naczelnik, przełożony, głowa (np. rodziny), wódz
portugale:
 chefe
ruande:
 umukuru
rumane:
 şef
ruse:
 шеф, начальник, глава, вождь
samoe:
 pule
sinde:
 چيف
sinhale:
 ප්රධාන
skotgaele:
 ceann-feadhna
slovene:
 glavni
somale:
 taliyaha
ŝone:
 ishe
sote:
 ka sehloohong
sunde:
 kapala
svahile:
 wakuu
taĝike:
 сардори
taje:
 หัวหน้า
tamile:
 தலைமை
tatare:
 начальнигы
telugue:
 చీఫ్
tibete:
 དཔོན་པོ
ukraine:
 головний
urdue:
 چیف
uzbeke:
 boshliq
vjetname:
 trưởng
volapuke:
 cif
zulue:
 abakhulu

ĉefa

1.
Precipa, plej grava: havi la ĉefan voĉon PrV ; la ĉefa ceremoniestro [27]; ĉefa momento [28]; la ĉefa kortegestrino [29]; la ĉefa ĉapitro [30]; [li] ludis la ĉefan rolon [31]; la ĉefa linio de la Danaj fervojoj [32]; la ĉefan kaj plej bonan lokon okupis maljuna dika viandisto [33]; la ĉefa masto rompiĝis en la mezo kiel kano, kaj la ŝipo kuŝiĝis sur flanko [34]; rostitaj kokokrestoj estis la ĉefaj manĝaĵoj [35]; nia ĉefa zorgado devas konsisti en tio, ke en la momento de la sunsubiro ni havu sub niaj piedoj firman grundon [36]; la ĉefa trajto de la egipta klimato estas la varmego [37]; strato tridek paŝojn larĝa […] formis la ĉefan arterion [38]; la ĉefa celo de la vojaĝo ne estis atingita [39]; la lingva ŝovinismo estas unu el la ĉefaj kaŭzoj de malamo inter la homoj [40]; la malplej ĉefa estis tio, ke la afero […] daŭris tre longe [41]; la ĉefaĵo estas kaj restas ĉefaĵo [42].
2.
MAT
a)
[43] (p.p. idealo) Tia, ke sufiĉas unu elemento por ĝin naski: la aro de ĉiuj obloj de iu entjero estas ĉefa idealo en la ringo de entjeroj. VD:ĉefideala.
b)
[44] (p.p. cirklo de sfero) Estanta ĉefcirklo de ĝi.
afrikanse:
 groot
albane:
 i madh
amhare:
 ዋና
angle:
2.a principal (ideal) 2.b great (circle)
arabe:
 الرئيسية
armene:
 հիմնական
beloruse:
 галоўны, найвышэйшы, асноўны
bengale:
 প্রধান
birme:
 ဗိုလ်မှူး
bosne:
 glavni
bulgare:
 главен, основен
dane:
 større
estone:
 suur
eŭske:
 nagusien
filipine:
 pangunahing
france:
1. principal 2.a (idéal) principal 2.b grand (cercle)
galege:
 major
germane:
1. Haupt- 2.a Haupt-(ideal) 2.b Haupt-(kreis)
guĝarate:
 મુખ્ય
haitie:
 pi gwo
haŭse:
 manyan
hebree:
 רָאשִׁי
hinde:
 प्रमुख
hispane:
1. principal
igbe:
 isi
irlande:
 mór-
islande:
 meiriháttar
itale:
1. principale (agg.)
japane:
 主要な
jave:
 utama
jide:
 הויפּט
jorube:
 pataki
kanare:
 ಪ್ರಮುಖ
kartvele:
 მთავარი
kazaĥe:
 майор
kimre:
 mawr
kirgize:
 майор
kmere:
 ដ៏សំខាន់មួយ
koree:
 주요
korsike:
 maiò
kose:
 enkulu
kroate:
 glavni
kurde:
 serbaz
latve:
 galvenais
laŭe:
 ທີ່ສໍາຄັນ
litove:
 pagrindinis
makedone:
 големи
malagase:
 lehibe
malaje:
 utama
malajalame:
 പ്രധാന
malte:
 maġġuri
maorie:
 matua
marate:
 मुख्य
monge:
 loj
mongole:
 гол
nederlande:
1. hoofd-
nepale:
 प्रमुख
njanĝe:
 zikuluzikulu
norvege:
1. hoved-
okcidentfrise:
 majoar
panĝabe:
 ਮੁੱਖ
paŝtue:
 لوی
pole:
1. główny, naczelny, zwierzchni, pierwszorzędny 2.a (ideał) główny 2.b (okrąg) wielki
rumane:
1. capital, central
ruse:
 главный, старший, высший, основной, ведущий 2.a главный (идеал) 2.b большой (круг)
samoe:
 tetele
sinde:
 اهم
sinhale:
 ප්රධාන
slovake:
 hlavný
slovene:
 velika
somale:
 waaweyn ee
ŝone:
 zvikuru
sote:
 kgolo
sunde:
 mayor
svahile:
 kuu
taĝike:
 асосии
taje:
 สำคัญ
tamile:
 முக்கிய
tatare:
 майор
telugue:
 ప్రధాన
tokipone:
 lawa
ukraine:
 основним
urdue:
 اہم
uzbeke:
 muhim
vjetname:
 chính
zulue:
 ezinkulu

malĉefa

Ne ĉefa, duaranga, aŭ eĉ malgrava: la cezuro, kiu difinas, kie devas finiĝi vorto meze de verso, havas en la greka poezio tute malĉefan signifon [45].
45. K. Kalocsay: La klasika metriko kaj Esperanto, Nica Literatura Revuo, 1959-05 ĝis 06, numero 4/5, p. 164-171a
france:
 mineur (moins important)
itale:
 accessorio (meno importante - agg.)
pole:
 podrzędny, podwładny, drugorzędny

ĉefe

Precipe: ĝojo regis […] kaŭzita ĉefe de la bona manĝaĵo [46].
beloruse:
 галоўным чынам, пераважна, перад усім
bulgare:
 преди всичко, главно, основно
france:
 surtout, au premier chef
hebree:
 בעיקר
hispane:
 principalmente
itale:
 principalmente, soprattutto
pole:
 głównie, przede wszystkim, nadrzędnie
ruse:
 главным образом, прежде всего
slovake:
 najmä

ĉefi

(ntr)
Esti ĉe unua rango: ĝi estis akompanata per muzikaj instrumentoj […] sed ĉefis la versa kantado [47].
beloruse:
 вяршэнстваваць, першынстваваць
bulgare:
 оглавявам
france:
 diriger
hebree:
 לעמוד בראש
pole:
 zarządzać (kimś, czymś), rządzić (kimś, czymś), dowodzić (kimś, czymś), przewodzić (komuś, czemuś), być szefem, być naczelnikiem, być zwierzchnikiem
ruse:
 главенствовать, первенствовать

ĉefuloZ

Ĉefa persono: sed cervinoj estas malpli multaj ol indianoj en la korvotribo kaj ĉasi al cervinoj rajtas nur kelkuloj, al kiuj la ĉefulo permesas [48].
48. S. Szathmári: La guarbo.
beloruse:
 начальнік, шэф, галава, правадыр, старэйшына
bulgare:
 шеф, началник, глава, вожд
hebree:
 מַנהִיג
itale:
 capo
pole:
 szef, naczelnik, przełożony, głowa (np. rodziny), wódz
ruse:
 шеф, начальник, глава, вождь

administraj notoj

~o: Mankas verkindiko en fonto.
~ulo: Mankas verkindiko en fonto.